Kur’an-ı Kerim’lerde Tezhipli Alanlar (2)
Yazma eserlerdeki tezhipli alanları, Kur’ an-ı Kerim ve diğer kitapların tezyin edilen kısımları olarak iki gurupta toplayabiliriz. Her ne kadar çoğu süslemeler bütün yazmalarda ortak işleve sahip ise de, Kur’ an tezyinatında, kutsal kitabın yapısı gereği farklı alanların tezhiplendiği görülmektedir. Bu alanların basında “serlevha sayfası” gelmektedir ki; Fatiha ve Bakara surelerinin bulunduğu Kur’an’ ın ilk sayfaları olmaları nedeniyle bu adı almışlardır. Kur’ an’ larda tezyinatlı alanlardan bir diğeri de, belli sayılardaki sayfa aralıklarını ve secde ayetlerinin olduğu yerleri işaret eden “vakıf gülleri” dir. Bunlardan başka; surelerin bas kısımlarına yapılan “sure bası tezhipleri”, Kur’ an dışındaki yazmaların bazılarında da görülen “duraklar ve hatime sayfası tezhipleri” gelmektedir.
Diğer yazma kitaplarda ise; yine “ünvan sayfası”, “bölüm ve fasıl basları” ile “ketebe sayfaları”, “sayfa kenarları” ve “cilt” tezhiplenmekle birlikte; ortak olarak tezyin edilen alanların basında “zahriye sayfaları” gelmektedir. Zahriye kelimesi, Osmanlıca – Türkçe Lügatlerde; “zahr”: arka, sırt. “zahriyye”: bir kağıdın arka tarafına yazılan yazı, şerh; seklinde tanımlanmıştır. Zahriye sayfası tezyinatına, kitabın açıldığında görülen ilk sayfası olması nedeniyle büyük önem verilmiştir. En zengin tezhip örnekleri burada sergilenmiş; tezhibin yanında kitap ile ilgili çeşitli “temellük kayıtları” da burada gösterilmiştir. Bu nedenle, “zahriye sayfası tezhipleri”, tezhip tarihi ile ilgili önemli vesikaları oluşturmaktadır.
Zahriye tasarımlarındaki kompozisyon semaları, dikdörtgen, madalyon veya daire seklinde hazırlanmış olmakla birlikte; motif, desen ve kompozisyon özellikleri, döneminin sanat anlayışlarına göre farklılıklar göstermektedir.
Bilinen en erken dini yazma kitaplar, İslamiyet’in ilk üç yüz yılına (VII.-VIII. yy.) ait Kur’an’ lardır. Bunlarda esas süsleme, çok basit geometrik örneklerden oluşmaktadır. Bunlar, ayet sonlarına konulan noktalar, sure baslarına yapılan uzunca şeritler halindeki baslıklar, sayfa kenarlarına konulan çeşitli sekilerdeki rozetler(güller)dir. Bu süsleme anlayışı, diğer alanlardaki bilimsel ve edebi eserlere de yansımış böylece yazma kitap sanatları hat ve tezhibin birlikteliği ile devam etmiştir. IX .- X. yy.’ la birlikte sayfa baslarında ve sonunda yer alan tezhipli şeritler daha ince bezemeli olarak kullanılmıştır. Baslık olarak kullanılan bu kısımlar, genellikle Helenistik sanattan etkilenmiş motiflerle yapılmış Bizans örneklerdir. XII. yy.’ dan sonra ise altı kollu yıldız(Mühr-i Süleyman) yaygın olarak görülmekle birlikte; daire kompozisyonlar tezhipte önemli rol almaya başlamıştır.
Memluklar ve bazı Selçuklu eserlerinin zahriyeleri dörtgen veya madalyon formunda tezhiplenmiştir. Fatih dönemi zahriyeleri, çoğu kitaplarda çift sayfa halinde olup; bu bezemeler bazen sayfayı tamamen kaplayacak şekilde, bazen de semse dediğimiz madalyon seklinde sayfaların ortalarına yapılmışlardır. Tek sayfa olarak da tezhiplenen zahriyeler, 15. ve 16. y.y.’ larda genellikle iki sayfa seklindedir. Bu sayfalar bazen de, yazısız olarak bırakılıp tamamen tezhiplenmiştir. 16. y.y.’ a kadar zahriye sayfasına kitabın ölçülerine uygun dikdörtgen, yuvarlak veya oval tezhip yapılması bir gelenek olmuştur.
Sanatımızda 18. y.y. ortalarından itibaren hakim olan Barok ve Rokoko üslupları, dönemin tezyini anlayışına büyük değişiklikler getirmiş; batı etkisi ile geleneksel karakterlerin birbirine kaynaştırılması sonucu Türk Rokokosu diye adlandırılan stil ortaya çıkmıştır. Tezhipte geleneksel motiflerin yanında; saksı veya sepet içine yerleştirilmiş yaprak ve çiçekler, çelenkler, buketler ve demetler kullanılmıştır.
Alıntı: İlhan Özkeçeci, İsmet Binark
