Kur’an-ı Kerim’lerde Tezhipli Alanlar (2)

Yazma eserlerdeki tezhipli alanları, Kur’ an-ı Kerim ve diğer kitapların tezyin edilen kısımları olarak iki gurupta toplayabiliriz. Her ne kadar çoğu süslemeler bütün yazmalarda ortak işleve sahip ise de, Kur’ an tezyinatında, kutsal kitabın yapısı gereği farklı alanların tezhiplendiği görülmektedir. Bu alanların basında “serlevha sayfası” gelmektedir ki; Fatiha ve Bakara surelerinin bulunduğu Kur’an’ ın ilk sayfaları olmaları nedeniyle bu adı almışlardır. Kur’ an’ larda tezyinatlı alanlardan bir diğeri de, belli sayılardaki sayfa aralıklarını ve secde ayetlerinin olduğu yerleri işaret eden “vakıf gülleri” dir. Bunlardan başka; surelerin bas kısımlarına yapılan “sure bası tezhipleri”, Kur’ an dışındaki yazmaların bazılarında da görülen “duraklar ve hatime sayfası tezhipleri” gelmektedir.

Diğer yazma kitaplarda ise; yine “ünvan sayfası”, “bölüm ve fasıl basları” ile “ketebe sayfaları”, “sayfa kenarları” ve “cilt” tezhiplenmekle birlikte; ortak olarak tezyin edilen alanların basında “zahriye sayfaları” gelmektedir. Zahriye kelimesi, Osmanlıca – Türkçe Lügatlerde; “zahr”: arka, sırt. “zahriyye”: bir kağıdın arka tarafına yazılan yazı, şerh; seklinde tanımlanmıştır. Zahriye sayfası tezyinatına, kitabın açıldığında görülen ilk sayfası olması nedeniyle büyük önem verilmiştir. En zengin tezhip örnekleri burada sergilenmiş; tezhibin yanında kitap ile ilgili çeşitli “temellük kayıtları” da burada gösterilmiştir. Bu nedenle, “zahriye sayfası tezhipleri”, tezhip tarihi ile ilgili önemli vesikaları oluşturmaktadır.

Zahriye tasarımlarındaki kompozisyon semaları, dikdörtgen, madalyon veya daire seklinde hazırlanmış olmakla birlikte; motif, desen ve kompozisyon özellikleri, döneminin sanat anlayışlarına göre farklılıklar göstermektedir.

Kur’an-ı Kerim’lerde Tezhipli Alanlar (1)

Tezhip sanatının uygulandığı alanlar arasında, yazma Kur’ an-ı Kerim’ ler basta olmak üzere; bilimsel, edebi, dini, tarihi konuları içeren yazma kitaplar; tuğralar, fermanlar, beratlar, hat levhaları (Esma-i Hüsna, hilye, ayetler, hadisler, özlü sözler) murakkalar ve ciltler gelmektedir.
Günümüzde kitaplar el ile yazılmadığından (Nadirde olsa günümüz usta hattatlarının el yazması Kur’an-ı Kerimleri bulunmaktadır. Kıymetli üstatlarımızdan Hüseyin Kutlu hocamızın el yazması Kur’an-ı Kerimi buna örnek), tezhip sanatının kullanım alanı işlev değiştirerek; duvara asılmak üzere yapılan, dekoratif amaçlı tasarımlar ve hat levhalarının tezyinatı sekline dönüşmüştür.
Diğer yazma eserlerin yanında, Kur’ an-ı Kerim tezyinatına, kutsal kitap olması nedeniyle büyük önem verilmiş; kağıdından cildine kadar her aşaması itina ile hazırlanmıştır. Lügat’lerde  tanımladığı üzere; Kur’ an; Hz. Muhammed’ e inen kutsal kitap, Mushaf  ise; sahife haline getirilmiş  kitap anlamındadır. Konuyla ilişkili olan Kur’ an tabiri aslında Mushaf anlamındaki Kur’ an’ ın fiziki yapısıyla ilişkilidir.
Yazma kitap sanatları, özellikle de hat sanatı, İslam inancına sahip toplumlarda diger sanat dallarına nazaran daha fazla gelişmiştir. Kur’an yazımı, VII. yy.’ dan başlayarak XX.yy.’ a kadar esaslı değişiklikler geçirmiştir. Üzerine yazıldığı malzeme, kullanılan kalem, mürekkep, sayfa düzeni, süsleme alanları, başlangıçtan bu yana gelişmiş ve değişmiştir. İlk dönemlerde parşömen üzerine yazılı yatay formdaki Mushaflarda, zaman içinde çeşitli süsleme unsurları görülmeye başlamıştır.

Devam Edecek…