Yazma Kitaplarda Süsleme Alanları 1

        Yazma eserlerde, metinden önce gelen ve zahriye adı verilen baş sayfa, hatime diye adlandırılan son kısım, başlık (serlevha) , Kuran’ da bölüm başları (sure başı, fasıl başı), secde kenarları, sure, cüz ve hizib gülleri, ayetlerin baş ve bitim noktaları (vakfe, durak) , bazı değerli eserlerin yazı dışında kalan bütün kenarları, nadiren de arada boş bir tek sayfa tezhiplenmiştir.

       ZAHRİYE TEZHİBİ

      Arapça zahr sözcüğü ”arka, sırt” demektir ; zahriye ise, ” bir kağıdın arka tarafına yazılan yazı, şerh” anlamını taşır. Yazma eserlerde, kitabın başladığı ilk sayfanın arka yüzüne zahriye denmektedir. Kitaplar genellikle birinci yaprağın yüzünden başlamaktadır. Buna göre bu sayfanın yüzü zahriyedir. Burada bazen kitabın adı, müellifi, meşhurların hükmü, kitaba sahip olan kişi veya kişiler (temellük kaydı) , kitabın satın alındığı tarih, bir ya da bir kaç beyit, vakıf kaydı vb. yazılarla mühürler bulunur. Bazen de zahriye boş bırakılmıştır.

         Turhan Valide Sultan’ın Vakfiye’sinde ise zahriyede oğlu Avcı Mehmet’in tuğrası yer almıştır. Kitaba güve ve böceğin dokunmaması için tılsım sözü olarak yazılan kebikeç yazısı da genellikle zahriye sayfasına yazılmıştır. Yazmalarda zahriye sayfası bazen tezhipli bazen de süslemesizdir. Tezhip tam sayfa olarak veya madolyon biçimde şekil Ib ’de yapılmıştır. Memlüklülerde ve bazı Selçuklu eserlerinde zahriye tam sayfa olarak şekil IIa.’da süslenmiştir. Bunlarda içi benek veya yıldızlarla süslü geometrik geçmeler hakimdir. Selçuklu tezhibiyle süslenmiş pek çok eserde ise zahriyede yuvarlak bir madolyon bulunur ve çevresine münhaniler (dışa doğru genişleyerek birbirine eklenmiş eğriler) çizilmiştir.

          Fatih döneminde hem tek hem de çift zahriye tezhibi görülür. Tek sayfa olanlar şekil Ia’da yer alır; ya tek bir madalyon veya tam sayfa tezhiplidir. Tam sayfa tezhiplilerde alt ve üstte yer alan dikdörtgen formların içinde şekil IIb’de yer alır.

Kaynak : Türk Tezhip Sanatı ( Turkish Art Of Illumination)

Ia, Zahriyede Selçuklu Tarzı Madalyon

IIa. Selçuklu Tarzı Tam Sayfa Tezhibi

Ia.Selçuklu Tam Sayfa Tezhibi

Ib.Zahriyede Yuvarlak Madalyon

Ib. Tam Sayfa Tezhipli Zahriye

Klasik Tezhipte Desen Boyama Sırası

        Hilye-i Şerif  , dört halifenin bulunduğu orta kısmının tezhiplemesindeki 1/4 paftasının desen geçirme aşamasında sırasıyla, ilk önce mat ve parlak altınlar sürülür. Daha sonra renkler ve çiçek tonları atılır. Tahrirler çekilir. Parlak altın zemin üzerine hurde rumiler yapılar. Lacivert zemin atılır. En son olarak da uçlara çiçeklerin koyu tonları sürülür.

       Desen çıkarma aşaması elbetteki zor olam kısımdır. Deseni en iyi şekilde oturtup oluşturduktan sonra geçirme ve boyama aşamasında minimum problemle karşılaşılır.Desende kullanacağınız rumi, bulut, hatai veya çiçek dağılımları ve yerleşimleri, kurallara uygun şekilde ve birbilerine orantılı bir halde olmalıdır.

1/6 Simetrik Bulut-Hatayi Kompozisyonu

        1/6 Simetrik bulut-hatayi kompozisyonunda, bir paftasına iki ayrı  bulut çizilmiştir. Kenarları ise dendanlı olup, yıldız motifini andırır.  Bu tür kompozisyonlar da bulut serpme veya dağınık şekilde yerleştirildikten sonra, çiçek dallarımızı en uygun ve hattının akışkanlığını sağlayacak tarzda yönlerini tercih ederiz. Küçüklü büyüklü çiçekler kullanarak orantılı bir yerleşim yapılır. En zor olan kısım, desenin bir paftasını oluşturduktan sonra diğerlerini çizmek. Tabiki çizimlerin tamamı bittikten sonra ortaya çıkan tablo, bir önceki yorgunluğu hafifletiyor.
      Bir sonraki çalışmada buluşmak üzere şimdilik hoşçakalın.

Edirne Selimiye Cami

       Eminönü Yeni Cami’nin,  tezhib, çini ve kalem işi desenlerinden fotoğraflar çekmiştim (Diyanet İşlerinden izin alarak).  Türk islam sanatının nadide eserlerini sizlerle paylaşmak  istedim.

Osmanlı Fermanları Dönemi Ve Tezyînâtı

RESİM   1
Cinsi           : Berât
Dönemi        : III. Selîm
Tarihi          : h.29.06.1204 / m.16.03.1790
Yazı Çeşidi   : Berâtın ilk satırı celî dîvânî, diğer satırlar ise dîvânî hat ile yazılmıştır. 7 satırdır.
Ebadı         : 61×132,5 cm.
Tuğrası ve Tezyînâtı : Tuğra, yeşil (Neftî) mürekkeple çekilmiş olup, altınla tahrîrlenmiştir. :ç beyze, kırmızı zemin üzerine altın, sere kısmı ise sâde zemîn üzerine kırmızı, negatif motiflerle, diğer kısımlar ise, hataî kompozisyonu, şîkâf tarzında tezyîn edilmiştir. Tuğranın üst kısmındaki şemse, aynı şekilde tezyîn edilmiş olup, zemînî bir çeşit lâcîvert ile doldurulmuştur. Hatt-ı hümâyûn kısmı, altın dendanlarla çevrilip, dış kısmı degrade boyanmış yapraklarla ve renkli goncalarla, iç boşlukları ise sâde zemîn üzerine sıvama altın hatâî dallarıyla tezyîn edilmiştir. Zemin iki pervaz ve kalınca bir altın cedvelle çevrilmiştir. Çerçevesindeki yarım goncaların çanak yaprakları, sıvama altın olup, turuncu ile gölgelendirilmiştir. Siyah ve beyaz olmak üzere iki tahrir vardır. Desen, kırmızı-mavi tığlarla çevrelenmiştir. Hayat ağacının her iki tarafında, simetrik halkârî çalışma yer almıştır. Davet (dua) cümlesi ve yazıların üstü, hançer biçiminde, mahall-i tahrîr ise, kandil veya sürahi şeklinde zerefşânlıdır. Fermanın satır aralarına ve duâ cümlesinin üst tarafına yapılan altın noktaların içine muhtelif desenler yapılmıştır. Bunlar, merkezî hatâî, geçme, pars beneği ve hatâî dalları şeklindedir. Şikâf tarzında bezenmiştir. Yazıda kırmızı ve altın mürekkep kullanılmıştır.
Gördüğü İşlem : Tuğranın sağ tarafında, Pâdişâh’ın el yazısıyla, ‘’Mücebince amel oluna.’’, (Gereği yapılsın) ibâresi bulunmaktadır. Sol alt köşede, berâtın yazıldığı yerin kaydı vardır.
Konusu          : Sarây-ı Atîk Teberdârânı Vekilharcı İbrahim’in, kitâbet görevini, kendi isteğiyle bırakmış olduğundan, bu görevin es-Seyyid el-Hâc Yunus’a verilmesine dâir.

RESİM 2
Cinsi          : Berât
Dönemi       : III. Selîm
Tarihi         : h.24.05.1205 / m.29.01.1791
Yazı Çeşidi : Berâtın ilk satırı celî dîvânî, diğer satırlar ise dîvânî hat ile yazılmıştır. 16 satırdır.
Ebadı         : 50,5×151,5 cm.
Tuğrası ve Tezyînâtı : Altınla çekilen tuğra siyah tahrîrlidir. Boşlukları, zemîn renginin daha koyu tonuyla yapılmış negatif motifli kompozisyonlarla  tezyîn edilmiştir. Zemîn renkleri açıklı-koyulu (gölgeli) sürülmüştür. Hayat ağacının halkârî tezyînatı simetriktir. Tuğranın üst kısmındaki tepelik formu içinde, kapal form ve hatâi helezonundan müteşekkil klasik tezhib yer almıştır. Etrafındaki yarım goncaların çanak yaprakları renkli halkâr, taç yaprakları sıvama altındır. Şemseler içindeki natüralist çiçekler ve buketler, zer-endûd üzerine yapılmıştır. Tepede , yine halkârî çalışmışbüyük bir hatâî goncası yer almıştır. Altın cedvelin etrafı halkârî yapraklar ve renkli tığlarla bezenmiştir. Formun her iki tarafında, simetrik olarak yer almış, naturalist çiçek buketleri ve güller mevcuttur. Mahall-i tahrîr, halkârî hatâînin meşîmesi içinde yer almıştır. Satır araları, mücevher noktalıdır. Yazıda, kırmızı ve siyah mürekkep kullanılmıştır.
Gördüğü İşlem : Sol alt köşede, berâtın yazıldığı yerin kaydı vardır.
Konusu          :  İstanbul  İspanya Orta Elçiliği’ne ikinci tercimân olarak Kostantin oğlu Aleksandro’nun tâyin edilmesine ve bütün vergilerden muaf tutulmasına dâir.

RESİM 3
Cinsi       : Ferman
Dönemi    : III. Selîm 
Tarihi      : h.Evâsıt-ı B.1209 / m.Ocak-Şubat 1795
Çeşidi      : Ferman , dîvânî hat ile yazılmıştır. 9 satırdır.
Ebadı       : 53×76,5 cm.
Tuğrası ve Tezyînâtı: Tuğra, altınla çekilmiş olup siyahla tahrirlenmiştir. İç beyze, altından negatif çiçeklerle, taht bölümü yaprak ve gonca motifleriyle tezyîn edilmiştir. Diğer kısımlar, hatâyî kompozisyonlu klasik tezhîbdir. Tuğraların üzeri, dendanlarla kapatılmıştır. Mahall-i tahrîrin boşlukları, altından negatif motiflerle, etrafı şikâf yapraklarla tezyîn edilmiştir. Satır aralarına, helezonî ve şeşhâne noktalar  yapılmıştır. Yazıda siyah mürekkep kullanılmıştır.
Gördüğü İşlem :  Sol alt köşede, fermanın  yazıldığı yerin kaydı vardır.
Konusu          : İstanbul Fransa Elçiliği Tercümânı Simon’un oğlu olan Bedros’un bütün vergilerden muaf    tutulmasına dâir.

RESİM 4

Cinsi         : Berât
Dönemi      : Abdülaziz
Tarihi        : h.18.03.1290 / m.16.05.1873
Yazı Çeşidi : Berâtın ilk satırı celî dîvânî, diğer satırlar ise dîvânî hat ile yazılmıştır. 24 satırdır.
Ebadı        : 56,5×77,2 cm.
Tuğrası ve Tezyînâtı : Altınla çekilmiş tuğra, güneş ve yıldızlarla çevrilmiştir. Üst köşelerde, birer hîlâl bulunmaktadır. Türk rokokosu üslûnuyla yapılmış bordürde, sarı ve yeşil altın kullanılmıştır. Yazının sol kenarında, stilize yapraklar ve alt kısmında yıldızlar yer almıştır. Teztînâtın tamamında sarı ve yeşil altın kullanılmıştır. Yazıda, kırmızı, siyah ve altın mürekkep kullanılmıştır.
Gördüğü İşlem : Sol alt köşede, berâtın yazıldığı yerin kaydı vardır.
Konusu          : Edirne ve tevâbi’i Metropolidi Krilos’un azliyle yerine Râhib Deponiyos’un tâyin edilmesine ve görevlerine dâir.

 Kaynak : Osmanlı Fermanları

RESİM 1

RESİM 2

RESİM 3

RESİM 4

Osmanlı Fermanları

        FERMAN

       Farsça  buyurmak , emretmek   mastarından türetilen ferman kelimesi sözlükte emir, emirname, buyruk, hükümdar alameti gibi anlamlar ifade eder. Terim olarak ferman, yapılması gereken bir iş, ifa   edilmesi   gereken  bir  görev  için  hükümdar  tarafından  verilen ve hükümdarın tuğrasını taşıyan yazılı emirdir.
Fermanlar umumiyetle hükümranlığın ve saltanatın bir nişanesi olarak, altın yaldız ve muhtelif renk ve motiflerle süslenmiş oldukları gibi, süs ve yaldızdan uzak, sade de olabilirler.
Bir ferman metni incelendiğinde, şu önemli unsurlar göze  çarpar  :

a. Davet (dua) formülü fermana başlanırken en üstte yer alan ve ‘’Allah’ın adıyla’’ işe başlanıldığına dair bir yazıdır ki bu yazı, fermanlarda genellikle ‘’hu’’ veya ‘’hüve’’ şeklinde yazılmıştır. Formül sadece fermanlarda değil, genellikle, diğer belgelerde de bulunmaktadır. Bu formül bazen açıkça yazıldığı halde bazen de tezhibin içinde saklanmıştır.
b. Metinde ferman sözünün belirtilmesi,
c. Kendisine ferman verilen veya gönderilen şahsın, sosyal mevkiine ve vaziyetine uygun bir üslupla  hitap edilerek isminin ifade edilmesi,
d. Fermanın veriliş veya gönderiliş sebebi ile, yapılması gereken işin (emrin) açıkça yazılması,
e. Emredilenin yerine getirilmesinde, memurun başarıya ulaşması için dilek ve temenni, yani dua,
f. Fermanın yazıldığı yer ve tarih,
    Fermanların bir kısmı yazılarak ve üzerine hükümdarın tuğrası çekilerek gönderilir ki bunlara ‘’emr-i şerif’’ denilir.  Tuğranın sağ üst tarafına, umumiyetle müzeyyen bir çerçeve içinde, padişahın kendi el yazısı ile ‘’Mücebince amel oluna’’ ibaresi yazılır. Gönderilen fermanlara ise ‘’hatt-ı hümayunla muvaşşah’’ yani padişahın el yazısı ile süslenmiş ferman denilir.

   BERAT

     Arapça asıllı bir kelime olup, yazılı kağıt, mektup anlamlarını ifade eder. Bir tarih terimi olarak berat, Osmanlı Devleti’nde bazı memuriyetlere tayin edilenlere, görevlerini ve yetkilerini belirten, padişahın tuğrasını taşıyan ve tayin emirlerini ihtiva eden belgelere denir. Aynı zamanda berata ‘’biti’’, ‘’berat-ı şerif’’, ‘’nişan-ı şerif’’ de denilir.
     Bir beratta verilen görevin cinsi, yeri, geliri veya maaşı, verilenin ismi, niçin verildiği ve kendisinden ne istenildiği, kumandanlık, serdarlık veya diğer mühim bir vazife tevcihi için ise berat sahibinin salahiyet derecesi belirtilirdi.

FERMAN VE BERATLARDA TEZYİNAT

       Ferman ve beratların tezyinatı, dönemlerinin nakış üslubunu yansıtması, tezhip sanatını günümüze taşıması ve yüzyıllara göre üsluplardaki değişim ve yenilikleri göstermesi bakımından büyük önem taşır. Bir fermanda, tezyin edilen kısımlar, şöyle sıralanır.

1.Tuğra: İlk zamanlarda siyah mürekkeple çekilen tuğra, Fatih döneminde altın mürekkeple çekilmeye başlanmış ve II.Beyazıt döneminde, beyzeleri tezyin edilmiştir. Bu tezyinatta sıvama altın haklar ve klasik tezhib, bezeme özelliği olarak dikkat çeker.
      Onaltıncı yüzyıl tuğralarında, klasik dönemin bütün ihtişamını görmek mümkündür. Lacivert ve altının dengeli uyumu, Nakkaşbaşı Kara Memi’nin çiçeği adı anılan bahçe çiçekleri, Çin bulutu, sazyolu motifleri, negatif teknikle boyanmış motifler, Haliç işi denilen helezoni bezemeler ve rumi kompozisyonlar, dönemin nakış özellikleri olarak tuğralara yansımıştır. Yüzyılın sonuna doğru tuğranın harf boşluklarındaki süsleme, dışarı taşmış ve yukarıya doğru üçgen biçimi alarak yükselmiştir. Selviden mülhem bu form, (hayat ağacı formu) bazı değişikliklere uğrayarak ondokuzuncu yüzyılın ortasına kadar devam etmiştir. Genellikle Haliç içiyle bezenen formun içi, daha sonraki dönemlerde, halkari ve şikaf tarzında bezenmiştir. Tuğranın harf boşluklarına ise genellikle, klasik tezhib, haklar, Haliç işi, negatif bezeme ile nadiren de olsa şebeki harşefi tezyinat yapılmıştır.
      Onyedinci yüzyılda ise lacivertin canlılığını kaybetmesi, altın zeminlere iğne perdah yapılması ve kompozisyondaki gerilime, tuğra tezyinatında da görülmektedir. Yüzyılın sonuna doğru başlayıp, onsekizinci yüzyıl başlarında yoğun olarak hissedilen batı etkisindeki gölgeli çiçek boyamalarının güzel örneklerini, fermanlarda da görmek mümkündür. Tuğralar her zaman tezyin edilmeyip, bazen sade bırakılmıştır.
2. Yazı Üzeri: Zerefşan ile tezyin edilir. Celi divani yazılara lalefşan, mavi ve siyah serpme de yapılır. Bazen harfler üzerine, altın noktalar konulduğu görülmüştür.
3. Yazı Araları: Beyne’s-sutur da denilen bu kısım, altın noktalar, rokoko motifler, ay-yıldız ile tezyin edilir.
4. Dua Cümlesi : Genellikle, altın noktalar ve zerefşan ile müzeyyendir.
5. Mahall-i Tahrir : Halkari : Halkari, altınlı negatif motifler, zerefşan ve altın noktalarla tezyin edilmiştir.
6. Hatt-ı Hümayun : Genellikle  serlevha tarzında tezhiblenir. Tezhibi klasik tezhibdir. Pervazlarına geçme ve kurtçuklar yapılır. Bazı fermanlarda ise, dönemin sanat özelliklerini yansıtan bezemelerle çerçeveye alınan hatt-ı hümayun, tuğra tezhibinin bazen içinde, bazen de dışında yer almıştır.
7. Boşluklar: Tuğra bezemesi ile yazını haricinde kalan kısımlar, ilk dönemlerde boş bırakılmıştır. Hatt-ı Hümayun tezhibi, bazen bir gül dalı veya çiçek buketi, şikaf veya haklar bezemeli saz motifleri, rokoko çiçekler, ay-yıldız ve arma gibi motifler, boş kısımların tezyinatında kullanılmıştır. Ondokuzuncu yüzyılda ise ferman kağıdına, halkari veya Türk rokokosu bezemeler yapılmıştır.

   Resim 1 : Berat cinsi, III.Ahmed dönemi, h.25.11.1134 tarihli, ilk satır celi divani; daha sonraki satırlar ise divani hattı ile yazılmıştır. 8 satırdır. Ebadı : 49×66 cm.’ dir.
      Konusu: Mısır’da Sinan Paşa Evkafı ‘nın Kitabet cihetinin, Osman oğlu Ahmed Halife’ye verilmesine ve ücretini de bu vakıftan almasına dair.

Resim   2   :   Berat cinsi, I.Mahmud dönemi, h.25.07.1144 tarihli, celi divani hat ile yazılmıştır. Ayrıca, altıncı satır içinde, siyakat hat ile Defterhane’den çıkarılan timar kaydı bulunmaktadır. 7 satırdır. Ebadı: 45,5×137 cm.’dir.           
      Konusu : Mora Sancağı’nın Anavarin Nahiyesi’nde Ali Hoca çiftliği ve  sair yerler timarının ve Kale Dizdarlığı’nın, Mehmed’e verilmesine dair.

Resim 3: Berat cinsi, I.Abdülhamid dönemi, h.24.02.1191 tarihli, ilk satırı celi divânî diğer satırları ise divânî hat ile yazılmıştır. Ebadı: 57×129,5 cm.’dir.
      Konusu : Fransa’nın İzmir Konsolosluğu’nda tercüman Corci Vitali oğlu Dimitri’nin ölümüyle boşalan tercümanlığa, Corci veled-i Dimitri Virali’nin tayin edilmesine dâir.

Resim 4: Berat cinsi, I.Abdülhamid dönemi, h.09.05.1199 tarihli, ilk satırı celî divâni, diğer satırları ise divânî hat ile yazılmıştır. 14 satırdır. Ebadı: 58×146 cm.’dir.
      Konusu : İngiltere’nin Haleb Konsolosu’nun İspanya Konsolosluğu’na da vekalet etmesine, yanına tercüman olarak Potros Fireli oğlu Bosok’un tayin edilmesine ve bütün vergilerden muaf tutulmasına dair.

Kaynak : Osmanlı Fermanları

III. Ahmed Dönemi

I.Mahmud Dönemi

I.Abdülhamit Dönemi

I.Abdülhamit Dönemi

Bulut Şemse Kompozisyonu

       1/2 Şemse kompozisyonunda sadece bulut çalışması yapılmıştır. Bulut dalları birbirlerinin içinden, üstünden, altından ve yanından geçerek bulunduğu alanın bulut dağılımı orantılı bir şekilde sağlanmıştır. Örnekte ki tasarımda  bulut dallarının bağlantıları bellirgin  olsun diye her bulutu farklı renklerde boyadım.

Bulut Hatayi Kompozisyonu

      1/2 şemse modelinde bulut hatayi kompozisyonu çalışılmıştır. Bulut dalları ve çiçek dalları birbirine değmeden kurallarına uygun bir şekilde çizilmiştir.

Bulut Motifleri

        Bulut motiflerinin kaynağı, Çin sanatına dayandırılır. Bu nedenledir ki bu motife ” Çin Bulutu” da denir. Efsanevi bir hayvan olan ejdere, Çin sanatında oldukça sık rastlarız. Çin inanışlarına göre ejder, bir güç sembolüdür. Göklerin koruyucusu ve tek hakimidir. Arseven, bulut motifini ejderin kıvrak formuna benzetmektedir. Bazı sanat tarihçileri de bulut motiflerini ejderin ağzından çıkan ateşe veya buhara dayandırmaktadır.

        Bulut motifinin kullanımına İran sanatında da bolca rastlarız. Türk sanatına tam anlamıyla girişi ise II.Beyazıt Döneminde olmuştur. 15. ve 16. yüzyıllar bulut motifinin en çok ve süslemede en yaygın olarak kullanıldığı dönemdir. Ancak hatayi ve rumi üsluplarında olduğu gibi, bulut da Osmanlı sanatında tamamıyla kendine has bir üsluplaşmayla karşımıza çıkar.

         Bulut Üslubu ve Motifler:

      Bulut üslubunda kullanılan motifler, benzer işlevlerinden ötürü rumi motifleriyle aynı isimler altında toplanabilirler. Buna göre bulutun, kendisi ortabağ ve tepelik ana motifleri oluşturur.  Bulut üslubunun kurallarında daha esnek davranıldığı dikkat çekmektedir. Bolca kullanılan kıvrımlar, kompozisyon oluşumunda akıcılığı sağlayarak desen çizimini kolaylaştırmıştır.

            Hatayi ve rumi üslubunda olduğu gibi, bulut üslubu motifleri de diğer üslup motifleriyle aynı sapın üzerinde yer  alamazlar, ancak diğer  motiflerle aynı düzenlemenin içinde kullanılabilirler. Hatayi-bulut, rumi-hatayi üslubu motifler, aynı kompozisyon içinde sıkça rastlanan kombinasyonlar olmalarına rağmen, desende tek düzeliği önlemek amacıyla, bulut ile ruminin aynı kompozisyon içinde çoğunlukla yer almadığı gözlenir.