Bu bölümde klasik ismiyle tezyini Türk sanatları,diğer ismiyle Türkler’in bezeme sanatları,genel olarak ele alınacak ve bu alanda önemli hizmetler vermiş olan nakışhane kurumu tanıtılacaktır.Bunu yaparken konumuzun sınırları içinde kalmak şartıyla ,yer yer tarihin şahitliğine de başvurulacaktır.Böylece Türk tezyini sanatının geçmişi ve nakışhane kurumunun ehemmiyeti ,tarihi gelişimi içinde kısaca gözden geçirilmiş olacaktır.Zira herhangi bir konunun ,geçmişini araştırıp başarılarının ve hezimetlerinin sırlarını sorgulamadan hakkıyla tanımak ve değerlendirmek mümkün olamaz.
Celal Esad Arseven ,1927 senesinde yayınladığı bir makalesinde ,tezyini Türk sanatlarından şöyle bahsediyor; Türk Tezyinatı ,Türk harsının en mühim bir şubesidir.Çünkü sanatta milliyetin en tebarüz ettiği cihet ,tezyinattır.
Türkler ,tezyinat itibariyle en zengin bir millettir. Fakat maateessüf tezyinatımız hakkında henüz esaslı tetebbular (etraflı incelemeler) yapılmamıştır.Asarı(eserleri) ortada duran bu tezyinat toplanıp ,tetkik ve tasnif edilmek icap eder. Her gün biraz daha harap olan sanat eserleri büyük bir sanat hazinesi teşkil ettiği halde bunlardan istifade edemiyoruz.Yeni sanat kendisine ilham verecek menbaları (kaynakları)buradan alacaktır.Onun için milli harsa büyük kıymet verdiğimiz şu zamanda milli tezyinatımıza da lazım gelen ihtimamı göstermeliyiz.
80 sene önce,selahiyetli bir kalemden yapılan bu uyarıya kulak verildiğinde , yapılması gerekenin yeterince yerine getirildiği söylenemez.Şayet yeterli olsaydı,bu sanatların mahiyeti ve geleceği hakkında yapılan tartışmalar, sorulan sorular cevapsız kalmazdı.Nitekim bu bölümde temas edilen bilgiler de ,ancak konuya bir başlangıç sayılabilir.
Arseven Hoca’mızın da belirttiği gibi ,tezyini sanatların Türk kültüründe özel bir yeri bulunmaktadır. Çünkü asırlar boyunca atalarımız,milli üslubun ince zevkini terennüm eden ahenkli çizgilerle motifler ve desenler çizmişler ,sonra bunları yer yer altın parıltılarının da iştirak ettiği milli renklerle renklendirerek yaşadıkları mekana , kullandıkları eşyaya işlemişlerdir.Böylece Türk tarihinde ,tezyini sanatların zirvede olduğu parlak devirler yaşanmış, abidevi eserler verilmiştir. Dünya sanat tarihinde Türk’ün milli simgesi haline gelen bu sanatlar,ne yazık ki üç yüz yıla yakın bir zamandır Avrupa’nın etkisinde milli zevk ve estetiğini kaybederek gerilemiştir.Bu talihsiz değişim , umursamazlık ve cehaletle desteklenince durum öyle vahim bir hal almıştır ki , bezeme sanatlarını temsilen yapılan işler ,bulunduğu yeri güzelleştirmek yerine ,adeta karalayarak çirkinleştirme görevini üstlenmiştir.Yakın tarihimizde pek çok örneği bulunan bu acı gerçek ,sanatın itibarını ve önemini de yok etmiş,hatta günümüzde sanat olup olmadığı bile tartışılır hale gelmiştir.
Tezyinat kelimesi bir çok dekoratif sanat ve zanaatları içinde barındıran bir terimdir.Tezyin ,Arapça ziynet kelimesinde türemiş olup,süs manasına gelir.Tezyin etmek,süslemek,tezyinat ise bunun çoğulu ,yani süslemeler demektir. Bu sebeple tezyini sanatlara günümüzde ,süsleme veya mana bakımından daha yakışan bir isimle bezeme sanatları da denir.Avrupa dillerindeki ismi,dekoratif sanatlardır. Kitap kabı,tezhip ,hüsn-i hat , ebru , katıa gibi kitap sanatları ,taş ve ahşap üstü bezemeler,metal işleri,kalem işi, revzen , tekstil , dokuma ve işlemeler ,tezyini sanatların şemsiyesi altında toplanmıştır. Görüldüğü gibi tezyinatın geniş uygulama alanı vardır.Bunlardan hüsn-i hat,ebru, kilim dokuma ve bazı işlemeler dışında hepsinin ortak özelliği ,motif ve desen bilgisinin aynı olmasıdır.Sadece kullanılan malzeme ve uygulanan teknikler farklıdır. Tezyini sanatlardaki bu farklılık ,motiflerin ve dolayısıyla desenlerin ,büyüklüğünü,çizgi yoğunluğunu ve renklerini etkilerse de ,esası değişmez.
Örnek olarak bir hatayi motifi,çini pano deseni içinde büyük boy,ayrıntılı ve devrinin renkleriyle seyredilir.Aynı motif taş veya ahşap gibi sert zemin üzerine oyulacak ise gene büyük boyda , fakat çiniye göre daha az ayrıntılı çizilir.Çünkü sert zemini işlerken çizgi yoğunluğunun az olması ,işçiliği kolaylaştırır ve desenin rahat seyredilmesini sağlar.Bu oymaların renklendirilmesinde genellikle malzemenin kendi rengi tercih edilmiş veya sadece altın varak kullanılmıştır.Halbuki tezhip için hazırlanan bir desende hatayi ,çok küçük boyutta ,en sade şekli ve klasik renkleri ile yerini alır.